ADERE BA ASEAN PRIMEIRU-MINISTRU IX GOVERNU KONSTITUISIONAL HUSU MINISTERIU RELEVANTE KONKLUI LALAIS INSTRUMENTU LEGAL

ADERE BA ASEAN PRIMEIRU-MINISTRU IX GOVERNU KONSTITUISIONAL HUSU MINISTERIU RELEVANTE KONKLUI LALAIS INSTRUMENTU LEGAL

Dili, 28 Jullu 2025

Ministru Obras Públika, Samuel Marçal ho membru governu sira seluk partisipa sorumutu koordenasaun Interministerial da-ruak kona-ba Adezaun Timor-Leste ba ASEAN ne’ebe lidera direita hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão iha salaun Nobre MNEK, Segunda-feira ne’e. Objetivu hosi enkontru ne’e mak atu koalia kona-ba preparasaun final Timor-Leste atu adere ba Organizasaun Rejional Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziatiku (ASEAN) iha fulan Outubro tinan ne’e.

Iha intervensaun Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão husu ba Ministeriu relevante sira atu konklui lalais instrumentu legal sira ne’ebe presiza finaliza no submete dokumentus hotu-hotu, hodi responde no halo esklaresimentu ho karakter urjensia atu asegura intergrasaun Timor-Leste (TL) nian Organizasaun Rejional Association of Southeast Asian Nations (ASEAN).

Primeiru-Ministru husu ne’e tanba falta deit fulan rua ho balun Timor-Leste atu ofisialmente integra nu’udar membru planu ASEAN nian ba dala-11, iha fulan-Outubro tinan ne’e, iha Simeira ASEAN ba  dala-47, iha Malazia.

“Presiza duni atu hala’o asaun imediata. Ministeriu relevante sira tenki konklui revizaun legal sira ne’ebe presiza finaliza no submete dokumentu hotu-hotu, resposta no esklaresimentu. Buat ruma atu hatan karik tenki hatan kedan. Buat ruma atu husu esklaresimentu ruma tenki hatama kedan  hodi ita bele konklui dokumentasaun tomak ba prosesu legal sira internu nian iha prazu estabelesidu. Sei la iha razaun atu ita justifika atrazu sira iha asuntu ida ne’e”, hateten PM Xanana.

PM Xanana mos husu ba instituisaun ho Ministeriu sira ne’ebe kaer area sira kona-ba Komersiu, Investimentu no Servisu sira, tenki atua ho karakter urjensia atu bele aprezenta iha tempu loloos katak halo hotu ona saida mak ASEAN husu.

Alende ne’e husu ba MNEK nu’udar Ministeriu ne’ebe kaer Asuntu ASEAN nian, tenki esforsu-an atu garante katak Ministeriu hotu-hotu ne’ebe husu sira nia partisipasaun, bele hare’e ba buat ida ne’e hodi la’o ba oin nu’udar Governu. Komesa agora Timor-Leste tenki prepara daudaun ona implementasaun no prontu atu kumpre ba obrigasaun sira hahu hosi loron dahuluk adezaun nian, atu bele asegura Timor-Leste nia integrasaun rejional ASEAN nian ho responsabilidade.

Xefe Governu lidera reuniaun interministerial da-ruak ne’e hodi fo seguimentu ba deklarasaun ne’ebe hato’o hosi Prezidente ASEAN nian iha ambitu simeira ASEAN ba dala-46 iha fulan-Maiu 2025 iha Kuala-Lumpur, Malazia.

Durante reuniaun ne’e Ministeriu Negosiu Estranjeiru  no Kooperasaun ne’ebe responsabiliza ba Asuntu ASEAN nian atualiza mos progressu prepativu sira liu-liu kona-ba rekezitu tekniku sira, legal no rekezitu prosesual sira.

Ministeriu Negosiu Estranjeiru  no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas fo hanoin katak tuir komunikadu konjuntu ne’ebe rezulta hosi reuniaun Ministru Negosiu Estranjeiru ASEAN ba dala-58 ne’ebe re-afirma unánime ASEAN nian ba adezaun tomak Timor-Leste no mos  rekoñese dezempeñu solidu Timor-Leste nian iha pilar tolu komunidade nian no operasionalizasaun unidade Timor-Leste iha Sekretariadu ASEAN.

Enkontru Ministerial ASEAN ba dala-58 ne’e mos destaka kona-ba importansia hosi Koordenasaun besik entre Ministeriu Negosiu Estranjeiru  no Kooperasaun no Ministeriu Ekonomia hodi formula no implementa prioridade ekonomika ASEAN nian.

Enkontru Interministerial ne’e mos objetivu atu avalia progressu ne’ebe alkansa ona dezde reuniaun koordenasaun da-huluk no atu aselera prosedimentu formal ne’ebe presiza ba adezaun tomak Timor-Leste nian iha organizasaun ne’e.

Analiza mos progressu preparasaun teknika sira ba adezaun iha akordu ekonomiku prinsipal sira ASEAN nian, inklui akordu komersiu sasan ASEAN nian (ATIGA), Akordu-kuadru kona-ba servisu ASEAN (AFAS), Akordu kona-ba Movimentu Pessoa Natural (MNP) no Akordu Abranjente Investimentu ASEAN (ACIA), nune’e mos preparasaun ba adezaun iha instrumentu legal sira pilar 3 organizasaun nian-politiku no seguransa, ekonomiku no sosiokultural.

Diskute mos progressu iha akordu izensaun ba vistu ho Estadu-Membru sira ASEAN nian, dezafiu sira ne’ebe sei iha no pasu sira tuir mai.

Kalendariu ba pasu sira iha futuru hodi aselera prosesu adezaun nian, ne’ebe marka ona ba fulan-Outubru, tinan 2025 aprezenta no diskute ona.

Partisipa iha Reuniaun Interministerial ne’e maka Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenador Asuntus Ekonomikus no Ministru  Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuady Lay, Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenador Asuntus Sosiais no Ministru Dezenvolvimentu Rural no Abitasaun Komunitaria, Mariano Assanami Sabino, Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas no Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Rangel no Membru Governu inklui tekniku sira.*

Mídia-MOP