ATU IMPLEMENTA PODER LOKAL PM XANANA VIZITA AILEU
ATU
IMPLEMENTA PODER LOKAL PM XANANA VIZITA AILEU
Aileu,
26 Fevereiro 2026
Primeiru-Ministru (PM), Kay
Rala Xanana Gusmão hala’o vizita ofisiál ba munisípiu Aileu ho objetivu
prinsipál atu monitoriza implementasaun servisu munisipál no avalia prontidaun
ba implementasaun desentralizasaun administrativu ka poder lokal.
Pontu importante husi vizita
ne'e mak PM Xanana prontidaun ba implementasaun desentralizasaun administrativu
inklui avalia kondisaun mínina servisu munisipál nian hodi prepara ba eleisaun
Kámara Munisipál ne’ebé planeia sei realiza iha tinan 2027.
Iha nia deskursu PM Xanana
husu ba populasaun Aileu atu prepara rekursu umanu, hametin unidade no hadi’a
koordenasaun husi baze to’o munisípiu no Aileu-oan sira tenke buka atu
kurize-an iha jestaun utilizasaun osan Estadu liu-liu halo alokasaun orsamentu
bazeia bá programa.
"Preparasaun bá jestaun
finansas imi tenke hanoin kona-bá rekursu umanu. Ema ne'ebé kaer no jere osan
tenke iha esperiensia no koñesimentu kle'an atu hadi'a imi-nia sistema
finanseira ne'ebé transparente-liu. Bainhira ezekusaun la hotu, falta $1 mós
tenke fila bá kofre Estadu. Ida-ne'e mak sei sai baze forte bá imi atu hatudu
katak imi prontu atu simu Governu lokál tanba osan povu nian tenke jere no
gasta ho di'ak. Osan ne'e ran nasaun no ran Estadu nian", hateten PM
Xanana iha Salaun Timor-Klaran, kinta-feira ne’e.
Tanba ne’e, tempu bá
Aileu-oan sira atu hahú diskute hosi Suku, Postu Administrativu to’o Munisípiu
kona-bá saida mak presiza-liu hodi halo planu bá rehabilitasaun estrada, dada
bee moos, turizmu no sleuk-tán.
Husu atu koordena didi’ak ho
diresaun hotu-hotu kona-bá servisu, importante tebtebes no sai hanesan mós kriteria
ida iha avaliasaun ne’e no Evita tendéndsia grupismu no familiarizmu no promove
inkluzividade, tenke iha lealdade Hodi servisu ba povu iha Munisípiu Aileu.
Iha fatin hanesan Ministru
Obras Públikas, Samuel Marçal nota katak frakeza ida iha territóriu tomak maka
la konsege detekta potensialidade rasik iha munisípiu idaidak nian, liu-liu
potensialidade únika ne‘ebé sei sai hanesan reseita bo‘ot bá Munisípiu.
Ministru ne’e fó ezemplu
kona-bá Timor-Leste iha poténsia bo‘ot atu halo produsaun ai-manas lotuk ne‘ebé
úniku-liu ho kuantidade ne‘ebe bo‘ot atu bele kompete mós iha merkadu
internasionál.
Ida seluk maka ko’alia
kona-bá infraestrutura, presiza atu identifika uluk poténsia sira bá turizmu.
Hosi poténsia turizmu ne’e autoridade sira planeia atu halo estrada bele to’o
no planu seluk oinsá dezenvolve sai furak liu-tán nune’e ema bele vizita lori
reseita bá Munisípiu. Ezemplu maka fatin turizmu bee manas Aileu nian.
“Tanba ne’e, hau apela bá
autoriedade atu hahu’u halibur matenek oan sira iha Aileu hodi dezenvolve
potensia ne’ebé Aileu iha liu husi Governu lokál”, dehan Ministru Obras
Públikas.
Ministru Administasaun
Estatál, Tomas do Rosário Cabral fó atensaun makaas bá Munisípiu Aileu atu
hadi’a liña koordenasaun ne’ebé konsidera sei sai hanesan problema prinsipál. Husu
atu hakbesik-an bá populasaun, autoridade ho Diretór Servisu Munisipál sira
labele halo politizasaun bá servisu instituisaun Estadu nian tanba iha
reklamasaun barak kona-bá kestaun ne’e.
“Hau husu ne’e tanba ita
bo’ot sira mák sai núkleu bá governasaun foun. MAE, MF ho INAP sei kontinua
akompañia
hodi oferese formasaun intensivu dala ha’at iha tinan ida-ne’e no sei halo mós
avaliasaun bá prestasaun servisu”, hateten Ministru Tomas Cabral.
Prezidente Autoridade
Munisipál Aileu, João Bosco dos Santos halo aprezentasaun kona-bá perfil no
ponténsia tomak hosi Munisípiu ne’e, inklui progresu servisu, programa sira
ne’ebé la’o daudaun no prioridade dezenvolvimentu sira ne’ebé atinje ona
nu’udár baze hodi responde bá kritéria sira mak hatuur iha polítika
desentralizasaun podér lokál nian.
Iha sesaun husu no hatan,
autoridade lokál sira no povu Aileu antuziazmu tebes hodi espresa sentimentu
kontente bá politika IX Governu Konstitusionál kona-bá desentralizasaun podér
lokál ne’ebé sei implementa iha 2027.
Iha kritika balun liga ho
mekanizmu servisu munisipál nian ne’ebé sei mosu fallansu maibé maioria deklara
katak, munisípiu ne’e prontu ona atu simu desentralizasaun no podér lokál.
Programa “Haree besik
servisu munisipál Aileu hosi rezultadu avaliasaun kondisaun mínima” hanesan
parte ida hosi preparasaun IX Governu Konstitusionál nian molok implementa
Polítika Desentralizasaun Podér Lokál.
Polítika ne’e hatuur iha Lei
númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia
objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa
direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu públiku, promove dezenvolvimentu
ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade
rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no
responsabilidade.
Iha vizita ne’e
Primeiru-Ministru akompañia hosi membru Governu balun no partisipa hosi Autoridade
Munisipál, Seitór Privadu, Autoridade Postu, Autoridade Lokál, Veteranus, Diretór
Servisu Munisipál sira, Xefe Departementu sira, intelektuál sira inklui Autoridade
Sivíl ho militár.
Munisípiu ne’e hatuur-an iha
sentru Timor-Leste ho nia kapitál mak Aileu ne’ebé kobre área 809.9 Km2, ninia
totál populasaun liu-61.611, lian materna Mambae no Tetum.
Aileu iha Postu
Administrativu ha’at mak hanesan Aileu Vila, Laulara, Lequidoe no Remexio
ne’ebé iha suku hamutuk 35.
Alende ne’e PM Xanana mós
hala’o ba vizita Eskola Bázika Sentrál (EBC) das Flores Aileu-Vila, hodi
enkoraja manorin sira atu hanorin estudante sira ho domin, tanba sira mak
futuru nasaun nian.
Hafain sorumutu ne’e remata
Xefe Governo hasai fotografia ho autoridade munisipál, xefe suku, veteranu sira
inklui emprezáriu lokál sira iha salaun Timor-Klaran.*
Media-MOP
