ATU IMPLEMENTA PODER LOKAL PM XANANA VIZITA AILEU

ATU IMPLEMENTA PODER LOKAL PM XANANA VIZITA AILEU

Aileu, 26 Fevereiro 2026

 

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hala’o vizita ofisiál ba munisípiu Aileu ho objetivu prinsipál atu monitoriza implementasaun servisu munisipál no avalia prontidaun ba implementasaun desentralizasaun administrativu ka poder lokal.

Pontu importante husi vizita ne'e mak PM Xanana prontidaun ba implementasaun desentralizasaun administrativu inklui avalia kondisaun mínina servisu munisipál nian hodi prepara ba eleisaun Kámara Munisipál ne’ebé planeia sei realiza iha tinan 2027.

Iha nia deskursu PM Xanana husu ba populasaun Aileu atu prepara rekursu umanu, hametin unidade no hadi’a koordenasaun husi baze to’o munisípiu no Aileu-oan sira tenke buka atu kurize-an iha jestaun utilizasaun osan Estadu liu-liu halo alokasaun orsamentu bazeia bá programa.

"Preparasaun bá jestaun finansas imi tenke hanoin kona-bá rekursu umanu. Ema ne'ebé kaer no jere osan tenke iha esperiensia no koñesimentu kle'an atu hadi'a imi-nia sistema finanseira ne'ebé transparente-liu. Bainhira ezekusaun la hotu, falta $1 mós tenke fila bá kofre Estadu. Ida-ne'e mak sei sai baze forte bá imi atu hatudu katak imi prontu atu simu Governu lokál tanba osan povu nian tenke jere no gasta ho di'ak. Osan ne'e ran nasaun no ran Estadu nian", hateten PM Xanana iha Salaun Timor-Klaran, kinta-feira ne’e.

Tanba ne’e, tempu bá Aileu-oan sira atu hahú diskute hosi Suku, Postu Administrativu to’o Munisípiu kona-bá saida mak presiza-liu hodi halo planu bá rehabilitasaun estrada, dada bee moos, turizmu no sleuk-tán.

Husu atu koordena didi’ak ho diresaun hotu-hotu kona-bá servisu, importante tebtebes no sai hanesan mós kriteria ida iha avaliasaun ne’e no Evita tendéndsia grupismu no familiarizmu no promove inkluzividade, tenke iha lealdade Hodi servisu ba povu iha Munisípiu Aileu.

Iha fatin hanesan Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal nota katak frakeza ida iha territóriu tomak maka la konsege detekta potensialidade rasik iha munisípiu idaidak nian, liu-liu potensialidade únika ne‘ebé sei sai hanesan reseita bo‘ot bá Munisípiu.

Ministru ne’e fó ezemplu kona-bá Timor-Leste iha poténsia bo‘ot atu halo produsaun ai-manas lotuk ne‘ebé úniku-liu ho kuantidade ne‘ebe bo‘ot atu bele kompete mós iha merkadu internasionál.

Ida seluk maka ko’alia kona-bá infraestrutura, presiza atu identifika uluk poténsia sira bá turizmu. Hosi poténsia turizmu ne’e autoridade sira planeia atu halo estrada bele to’o no planu seluk oinsá dezenvolve sai furak liu-tán nune’e ema bele vizita lori reseita bá Munisípiu. Ezemplu maka fatin turizmu bee manas Aileu nian.

“Tanba ne’e, hau apela bá autoriedade atu hahu’u halibur matenek oan sira iha Aileu hodi dezenvolve potensia ne’ebé Aileu iha liu husi Governu lokál”, dehan Ministru Obras Públikas.

Ministru Administasaun Estatál, Tomas do Rosário Cabral fó atensaun makaas bá Munisípiu Aileu atu hadi’a liña koordenasaun ne’ebé konsidera sei sai hanesan problema prinsipál. Husu atu hakbesik-an bá populasaun, autoridade ho Diretór Servisu Munisipál sira labele halo politizasaun bá servisu instituisaun Estadu nian tanba iha reklamasaun barak kona-bá kestaun ne’e.

“Hau husu ne’e tanba ita bo’ot sira mák sai núkleu bá governasaun foun. MAE, MF ho INAP sei kontinua akompañia hodi oferese formasaun intensivu dala ha’at iha tinan ida-ne’e no sei halo mós avaliasaun bá prestasaun servisu”, hateten Ministru Tomas Cabral.

Prezidente Autoridade Munisipál Aileu, João Bosco dos Santos halo aprezentasaun kona-bá perfil no ponténsia tomak hosi Munisípiu ne’e, inklui progresu servisu, programa sira ne’ebé la’o daudaun no prioridade dezenvolvimentu sira ne’ebé atinje ona nu’udár baze hodi responde bá kritéria sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.

Iha sesaun husu no hatan, autoridade lokál sira no povu Aileu antuziazmu tebes hodi espresa sentimentu kontente bá politika IX Governu Konstitusionál kona-bá desentralizasaun podér lokál ne’ebé sei implementa iha 2027.

Iha kritika balun liga ho mekanizmu servisu munisipál nian ne’ebé sei mosu fallansu maibé maioria deklara katak, munisípiu ne’e prontu ona atu simu desentralizasaun no podér lokál.

Programa “Haree besik servisu munisipál Aileu hosi rezultadu avaliasaun kondisaun mínima” hanesan parte ida hosi preparasaun IX Governu Konstitusionál nian molok implementa Polítika Desentralizasaun Podér Lokál.

Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu públiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.

Iha vizita ne’e Primeiru-Ministru akompañia hosi membru Governu balun no partisipa hosi Autoridade Munisipál, Seitór Privadu, Autoridade Postu, Autoridade Lokál, Veteranus, Diretór Servisu Munisipál sira, Xefe Departementu sira, intelektuál sira inklui Autoridade Sivíl ho militár.

Munisípiu ne’e hatuur-an iha sentru Timor-Leste ho nia kapitál mak Aileu ne’ebé kobre área 809.9 Km2, ninia totál populasaun liu-61.611, lian materna Mambae no Tetum.

Aileu iha Postu Administrativu ha’at mak hanesan Aileu Vila, Laulara, Lequidoe no Remexio ne’ebé iha suku hamutuk 35.

Alende ne’e PM Xanana mós hala’o ba vizita Eskola Bázika Sentrál (EBC) das Flores Aileu-Vila, hodi enkoraja manorin sira atu hanorin estudante sira ho domin, tanba sira mak futuru nasaun nian.

Hafain sorumutu ne’e remata Xefe Governo hasai fotografia ho autoridade munisipál, xefe suku, veteranu sira inklui emprezáriu lokál sira iha salaun Timor-Klaran.*

 

Media-MOP